Go to Top

Groentje 12 Terugblik 20 december 2020

Alweer een jaar voorbij. Het traditionele moment voor een terugblik. Laten we deze keer eens iets verder terug kijken dan het afgelopen jaar. Zo’n 3,65 miljard jaar geleden bijvoorbeeld. De aarde was toen nog vulkanisch gebied met giftige gassen. Eenvoudige levensvormen als plasma’s ontstonden. Maar ook een eencellig organisme dat onze oudste gemeenschappelijke voorouder is, LUCA (Last Universal Common Ancestor) geheten. Uit Luca ontstonden eencellige organismen, zo krachtig in hun eenvoud, dat ze de tand des tijds hebben doorstaan. Hun doel? Stofjes omzetten. Hun naam? Bacteriën. Zij zijn daarmee de oudste nog levende organismen op aarde.

Bacteriën hebben hun stempel op de wereld kunnen drukken door overal in groten getale hun stofwisselingstaak uit te voeren. Door hun snelle en simpele manier van voortplanten hebben ze zich snel aan kunnen passen. De opdracht ‘Gaat heen en vermenigvuldigt u’ is vast en zeker voor hen bedoeld geweest, want dat kunnen ze razendsnel. De cel splitst zich en zo zijn er twee, die zich ook weer splitsen, die zich ook weer splitsen. Eén enkele bacterie kan zich onder ideale omstandigheden in ongeveer vijf miljard cellen opsplitsen in slechts twaalf uur tijd. In één eetlepel vruchtbare aarde zijn net zoveel bacteriën te vinden als er aan mensen op aarde rondlopen.

Beschrijving: Untitled:Users:macuser:Desktop:Grand_prismatic_spring-1.jpg
Hete bron in Yellowstone Park. Extreem helder water omringd door microbiële matten. De oranje kleur wordt veroorzaakt door de vele bacteriën. Beeld: Wikimedia Commons/Jim Peaco

Bacteriën zijn alom aanwezig. In de lucht, in het water, overal om ons heen en zelfs in ons lichaam. Zonder dit microleven of microbioom kunnen wij niet leven. Zonder hen waren wij er niet. Zij hebben als het ware de weg bereid voor ons. Vooral in onze darmen spelen zij een grote rol. Samen met andere micro-organismen vormen zij de darmflora. Zij zorgen ervoor dat het voedsel dat wij innemen door ons lichaam wordt opgenomen.

De belangrijkste functie van bacteriën is het afbreken en omzetten van materiaal. Ze zijn in staat om stoffen op te nemen en om te vormen die hogere organismen niet of moeilijk kunnen opnemen. Er zijn er die zelfs in staat zijn om olie en plastic om te vormen tot organische stoffen. In een gezonde bodem zijn het vooral suikers, maar ook koolstoffen die via hun celwand worden opgenomen en in hun lichaam organisch worden gebonden. Zo snel als bacteriën zich vermenigvuldigen, zo veel worden ze ook weer opgegeten door andere organismen. Die worden op hun beurt weer opgegeten door hogere organismen, enz. Ze behoren daarmee tot de basis van de voedselpiramide. Rara, wie er aan de top van die piramide staat?

Omdat ze graag suikers lusten, zijn bacteriën veel te vinden rond de uiteinden van de plantenwortels. Daar lekken namelijk voedingsstoffen weg die de plant teveel heeft. Een plantenwortel uit een zaadje gaat meteen op weg naar beneden op zoek naar voedsel. Een wortel kan maar drie weken overleven zonder hulp, anders gaat hij dood. Gelukkig krijgt hij die snel van bacteriën. Ze vormen een beschermende laag om de haarwortels: de rhizosfeer (rhizo is wortel). Die zorgt er voor dat er geen vijandige organismen binnen kunnen komen. De bacteriën krijgen suikers en koolstoffen van de plant en geven er belangrijke voedingsstoffen, zoals fosfaten, voor terug. De plant zelf is niet in staat om fosfaten rechtstreeks uit de bodem op te nemen.

Bacteriën vormen wortelknolletjes op tuinbonen, waarin zij in symbiose met de plant leven. Beeld: Rasbak op de Nederlandstalige Wikipedia, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=3194333

Naast deze prachtige symbiose spelen schimmels en wormen een belangrijke rol om de bacteriën hun werk te laten doen. Wormen eten zich door de grond en maken gangen waardoor zuurstof de grond in kan. Als er geen zuurstof aanwezig is, krijgen verkeerde, ziekmakende bacteriën de overhand. Dan treedt rotting op en dat kun je ruiken. De zwavelzuurbacterie is er zo een die de bekende geur van rotte eieren veroorzaakt. Zuurstof is nodig voor de leven brengende processen in elk organisme, zo ook in de bodem. Schimmels zijn met hun uitgebreide netwerk van schimmeldraden echte verbinders. Schimmels, bacteriën en plantenwortels houden elkaar in leven. Ondertussen zorgen ze samen voor de opbouw van een luchtige, vochtvasthoudende, vruchtbare bodem. Aan dit prachtige symbiotische geheel danken wij mensen ons bestaan: onze voeding, onze energie.

Bacteriën zijn overal en altijd aanwezig, maar ze kunnen hun goede werk alleen doen als de omstandigheden gunstig zijn. Wat we daarvoor moeten doen? Niets!

Laat de bodem met rust, laat hem bedekt met planten en bladeren. Niet spuiten, spitten, bladblazen of schoffelen. Bacteriën en schimmels hebben een groot herstellend vermogen. Net zoals ons lichaam de tijd nodig heeft om van een ziekte te herstellen, zo heeft de bodem tijd nodig om van een verstoring te herstellen. Geef het de tijd. Voor de aarde en al het leven dat er leeft.

Fijne kerstdagen en een vruchtbaar 2021 toegewenst.